Trầm cảm là một vấn đề sức khỏe tâm thần phổ biến, có thể ảnh hưởng đến cảm xúc, suy nghĩ, hành vi, sức khỏe thể chất và khả năng học tập, làm việc cũng như duy trì các mối quan hệ.
Người bị trầm cảm khó có thể thoát khỏi trầm cảm và làm việc hoặc sinh hoạt bình thường với gia đình và bạn bè xung quanh. Trường hợp trầm cảm nặng có thể dẫn đến các hành động làm tổn thương chính bản thân mình như trầm cảm tự sát, rạch tay trầm cảm…
Trầm cảm không chỉ là một nỗi buồn kéo dài
Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất về trầm cảm là cho rằng người mắc bệnh chỉ đang “buồn quá lâu”. Thực tế, trầm cảm có thể làm thay đổi cách một người cảm nhận về bản thân, nhìn nhận thế giới và phản ứng với những điều diễn ra xung quanh.
Người đang trải qua trầm cảm có thể không còn tìm thấy niềm vui trong những hoạt động trước đây từng khiến họ hào hứng. Những cuộc gặp gỡ, sở thích hoặc công việc quen thuộc trở nên nặng nề. Ngay cả việc bắt đầu một ngày mới cũng có thể đòi hỏi rất nhiều nỗ lực.
Sự thay đổi cũng có thể biểu hiện qua cơ thể. Một người thường xuyên cảm thấy kiệt sức dù không làm việc quá sức; khó ngủ, ngủ không sâu, thức dậy quá sớm hoặc ngược lại ngủ nhiều nhưng vẫn không thấy khỏe hơn.
Ở trẻ em và thanh thiếu niên, trầm cảm đôi khi không biểu hiện bằng vẻ buồn bã rõ ràng. Thay vào đó, trẻ có thể trở nên cáu gắt, dễ nổi nóng, thu mình, mất hứng thú, giảm kết quả học tập hoặc xuất hiện những thay đổi đáng kể trong hành vi.
Vì vậy, không thể đánh giá sức khỏe tinh thần của một người chỉ bằng câu hỏi: “Trông họ có buồn không?”
Vì sao một người có thể rơi vào trầm cảm?
Trầm cảm thường không xuất phát từ một nguyên nhân duy nhất. Đây có thể là kết quả của sự tương tác giữa nhiều yếu tố sinh học, tâm lý và hoàn cảnh sống.Một người có thể bắt đầu gặp khó khăn sau những biến cố như mất người thân, đổ vỡ tình cảm, thất nghiệp, áp lực tài chính hoặc một trải nghiệm gây tổn thương.
Ở người trẻ thì áp lực học tập, kỳ vọng quá lớn từ gia đình, mâu thuẫn với cha mẹ, khó khăn trong quan hệ bạn bè, bắt nạt hoặc cảm giác mình không được chấp nhận cũng có thể tạo ra những áp lực tâm lý kéo dài.
Những trải nghiệm liên quan đến bạo lực, lạm dụng hoặc mất mát nghiêm trọng cũng có thể làm tăng nguy cơ xuất hiện các vấn đề sức khỏe tâm thần. Tuy nhiên, không phải cứ trải qua biến cố là một người sẽ bị trầm cảm. Ngược lại, có những trường hợp trầm cảm xuất hiện ngay cả khi người đó không xác định được một nguyên nhân rõ ràng.
Ngoài ra, một số bệnh lý hoặc thuốc đang sử dụng có thể tạo ra các biểu hiện tương tự trầm cảm. Vì vậy, việc đánh giá bởi người có chuyên môn có vai trò quan trọng trong quá trình xác định vấn đề và lựa chọn hướng hỗ trợ phù hợp.
Những dấu hiệu trầm cảm không nên bỏ qua
Mỗi người có thể trải qua trầm cảm theo một cách khác nhau. Không phải ai cũng xuất hiện đầy đủ các triệu chứng. Điều đáng quan tâm là sự thay đổi kéo dài và ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày.
Mất hứng thú với những điều từng yêu thích
Một người trước đây thích gặp gỡ bạn bè, chơi thể thao, đọc sách hoặc tham gia các hoạt động yêu thích nhưng dần không còn muốn làm bất cứ điều gì. Họ có thể dành nhiều thời gian một mình và cảm thấy mọi thứ xung quanh đều trở nên vô nghĩa hoặc thiếu hấp dẫn.
Mệt mỏi và thiếu năng lượng
Những việc rất đơn giản cũng trở nên khó khăn. Họ thường xuyên nói “tôi mệt”, “tôi không còn sức”, “tôi không muốn làm gì” hoặc phải mất rất nhiều nỗ lực mới có thể hoàn thành những công việc thường ngày.
Giấc ngủ thay đổi
Mất ngủ, ngủ chập chờn, thức dậy quá sớm hoặc ngủ nhiều bất thường đều có thể xuất hiện. Khi giấc ngủ bị ảnh hưởng, năng lượng và khả năng tập trung tiếp tục suy giảm, khiến người đó càng khó thoát khỏi trạng thái mệt mỏi.
Khó tập trung và suy giảm khả năng quyết định
Người đang gặp vấn đề có thể đọc một đoạn văn nhiều lần nhưng không nhớ được nội dung, khó hoàn thành công việc hoặc mất nhiều thời gian cho những quyết định vốn rất đơn giản.
Thay đổi khẩu vị và cân nặng
Một số người ăn ít hơn, mất cảm giác ngon miệng và sụt cân. Người khác lại ăn nhiều hơn, đặc biệt khi tìm đến đồ ăn như một cách giải tỏa cảm xúc.
Tự nhìn nhận bản thân theo hướng tiêu cực
Những suy nghĩ như “Mình vô dụng”, “Mình chẳng làm được gì”, “Mình là gánh nặng” có thể xuất hiện thường xuyên. Khi những suy nghĩ tiêu cực đi cùng cảm giác tuyệt vọng, tội lỗi hoặc mất hy vọng về tương lai, đó là dấu hiệu cần được quan tâm đặc biệt.
Thu mình và mất kết nối
Người từng giao tiếp bình thường có thể trở nên im lặng, ít nói, không muốn gặp bạn bè hoặc từ chối sự quan tâm của gia đình.
Khi trầm cảm trở thành vấn đề khẩn cấp
Có những thời điểm trầm cảm không còn chỉ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống mà có thể đe dọa sự an toàn của một người. Đặc biệt cần lưu ý khi họ nói về cái chết, mong muốn biến mất, cảm thấy cuộc sống không còn ý nghĩa, cho rằng mình là gánh nặng hoặc không còn lối thoát.
Những thay đổi hành vi bất thường cũng cần được chú ý như đột ngột nói lời tạm biệt, cho đi những đồ vật quan trọng, ngày càng tách khỏi gia đình và bạn bè, có hành vi tự làm tổn thương bản thân hoặc tìm kiếm, lên kế hoạch cho việc tự sát. Đây không phải là lúc để chờ xem tình trạng có tự cải thiện hay không.
Nếu một người có nguy cơ tự làm hại bản thân ngay lập tức, cần ở bên họ, không để họ một mình và nhanh chóng tìm kiếm sự hỗ trợ từ cơ sở y tế, dịch vụ cấp cứu hoặc người có chuyên môn.
Khi nào nên tìm đến chuyên gia?
Không nhất thiết phải chờ đến khi trầm cảm trở nên nghiêm trọng mới tìm kiếm sự giúp đỡ. Nếu những thay đổi về cảm xúc, giấc ngủ, ăn uống, khả năng tập trung hoặc các mối quan hệ kéo dài và bắt đầu ảnh hưởng rõ rệt đến học tập, công việc, sinh hoạt, việc gặp chuyên gia tư vấn tâm lý hoặc bác sĩ là điều nên được cân nhắc.
Đặc biệt, cần chủ động tìm kiếm hỗ trợ khi:
• Các biểu hiện kéo dài và không có dấu hiệu cải thiện.
• Không còn khả năng duy trì việc học, công việc hoặc sinh hoạt thường ngày.
• Ngày càng thu mình và mất kết nối với những người xung quanh.
• Cảm giác vô dụng, tội lỗi hoặc tuyệt vọng xuất hiện thường xuyên.
• Xuất hiện suy nghĩ về cái chết, tự làm tổn thương hoặc tự sát.
Trầm cảm có thể được điều trị
Trầm cảm không đồng nghĩa với việc một người phải sống trong trạng thái đó mãi mãi. Tùy mức độ và đặc điểm của từng trường hợp, quá trình điều trị có thể bao gồm liệu pháp tâm lý, thuốc hoặc sự kết hợp giữa các phương pháp. Các liệu pháp tâm lý như CBT, kích hoạt hành vi, trị liệu liên cá nhân và trị liệu giải quyết vấn đề được sử dụng trong điều trị trầm cảm.
Trong quá trình tham vấn, chuyên gia có thể đồng hành cùng người gặp khó khăn để họ từng bước:
• Hiểu rõ hơn những gì đang xảy ra với mình.
• Nhận diện những suy nghĩ và cảm xúc tiêu cực.
• Nhìn lại những yếu tố góp phần tạo nên khó khăn hiện tại.
• Hình thành những cách ứng phó phù hợp hơn.
• Khôi phục dần các hoạt động và mối quan hệ có ý nghĩa.
• Xây dựng thói quen chăm sóc bản thân và phòng ngừa tái diễn.
Với những trường hợp cần điều trị y khoa, bác sĩ sẽ đánh giá tình trạng và chỉ định phương án phù hợp. Người bệnh không nên tự ý sử dụng hoặc ngừng thuốc chống trầm cảm khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ.
Gia đình là điểm tựa quan trọng
Khi một người thân có dấu hiệu trầm cảm, điều họ cần đôi khi không phải là một lời khuyên thật hay mà trước hết là cảm giác mình được lắng nghe và không bị phán xét. Chính vì vậy, những động viên, khích lệ, lắng nghe của gia đình luôn là điểm tựa để người bệnh trầm cảm có thể vượt qua.
Tại Viện Tâm lý Đời sống (LPI), quá trình tham vấn hướng đến việc lắng nghe và tìm hiểu những khó khăn phía sau các biểu hiện về cảm xúc, suy nghĩ và hành vi. Tùy từng trường hợp, chuyên gia có thể đồng hành để người gặp khó khăn hiểu mình hơn, xây dựng cách ứng phó phù hợp và từng bước khôi phục khả năng kết nối với cuộc sống.
Hãy gọi đến đường dây nóng của Viện Tâm lý Đời sống LPI: Tel/Zalo 039.8272686 để được tư vấn tâm lý và hỗ trợ bởi các chuyên gia tâm lý tâm huyết và tận tâm của chúng tôi.
Tham khảo thêm những Dịch vụ Tư vấn tâm Lý tại Viện Tâm lý Đời sống
– Tư vấn tâm lý cá nhân
– Tư vấn tâm lý thanh thiếu niên & học đường
– Tư vấn tâm lý cặp đôi & gia đình
– Tư vấn tâm lý doanh nghiệp
– Khai vấn cuộc sống (Life Coaching)